TỔ ĐÌNH KIM LIÊN
Kiến tạo Phật trường, hoằng dương chính Pháp
03:18 | 05/10/2017 (GMT+7)

Đức Phật, nàng Savitri và tôi (Nguyễn Thị Minh Thái)

Đứng về phía người đọc, vốn là của một nền văn minh lúa nước lâu đời, từng tiếp thu Phật giáo ngay từ đầu công nguyên, từng có Luy Lâu, thủ phủ Phật giáo Việt Nam, từng có Phật tử đông hơn cả so với các tôn giáo khác đã nhập hòa với người Việt trong lịch sử, và hiện tại, Phật giáo vẫn đang sống hòa hợp với đời sống tâm linh của người Việt đương đại.(…) Lần đầu tiên (ít nhất là ở Việt Nam), Đức Phật hiển thị trong tiểu thuyết này như một nhân vật tiểu thuyết. Ngài đã hoàn toàn được khúc xạ trong ánh sáng hư cấu, được hiển hiện trong mơ của một nhà tiểu thuyết tay nghề cao, với ý niệm độc đáo về lao động viết tiểu thuyết như một giấc mơ dài. Giấc mơ này có thể là vô hạn như sự hư cấu, tưởng tượng của nhà tiểu thuyết là vô hạn trong cái viết của mình. Vì thế, tôi thật không mấy tin, khi có ý kiến cho rằng, trong tiểu thuyết này, Hồ Anh Thái đã có ý thức hẳn hoi trong sự giải thiêng triệt để hình ảnh Đức Phật của Phật giáo Ấn Độ đã tồn tại suốt hai mươi mấy thế kỷ.
Theo tôi, Hồ Anh Thái đã thực hiện trong tác phẩm này một cái nhìn tiểu thuyết vừa hiền minh, vừa suồng sã, với ý thức không lạc lối ra ngoài phong cách viết của riêng mình, đã được chứng thực trong hai tiểu thuyết gần đây nhất: Cõi người rung chuông tận thế và Mười lẻ một đêm. Và mặc dù, viết về một nhân vật vĩ đại, từng được/bị phong kín trong huyền thoại đã hơn 2500 năm, Hồ Anh Thái cũng không dễ dãi tựa lưng vào lịch sử để viết một tiểu thuyết “lịch sử - tư liệu” thông thường. Và cũng không hùa theo huyền thoại để dễ dàng vô độ về hư cấu. Chọn một điểm nhìn trung hòa, ở giữa hai thái cực, Hồ Anh Thái đã thành công về ý đồ sáng tạo được nghiền ngẫm rất kỹ, trong tự bạch: “Tác giả cũng khai thác nhiều nguồn tài liệu triết học Phật giáo và lịch sử Phật giáo nhằm xây dựng hình ảnh một Đức Phật lịch sử, không phải là nhân vật huyền thoại. Cả những chi tiết ít được biết, nhưng mang tính lịch sử, cũng đã được sử dụng cho tiểu thuyết này.”

(…) Cho nên, không hề vô tình, nhân vật Đức Phật được đặt trong bộ ba nhân vật chính, hiện hình ngay ở tên tiểu thuyết: Đức Phật, nàng Savitri và tôi (phải chăng bộ ba này phảng phất hình bóng bộ ba gốc của đạo Bàlamôn Ấn Độ cổ đại, với ba vị thần ở ba vị trí tam giác: đứng đầu là thần Sáng tạo (Brahma), thứ hai: thần Bảo tồn (Vishnu) và thứ ba, thần Hủy diệt và Tái tạo (Shiva). Vả chăng, tác giả đã ngụ trong đó thêm một hàm nghĩa: chính là Phật giáo đã ra đời từ sự lụi tàn của Bàlamôn giáo, từ đối lập chát chúa đen - trắng giữa một bên là đạo Bàlamôn già cỗi, khắc kỉ, phi nhân, đã đến lúc diệt vong, với một bên là đạo Phật, vừa xuất hiện tươi mới trong sự giác ngộ của một người, song đã đặt nền tảng cho một tôn giáo mới, đầy tình thương và nhân bản, đặng cứu giúp chúng sinh nhận chân bể khổ là cuộc đời, đặng giải thoát họ khỏi nỗi khổ và bừng ngộ nơi Niết bàn.

Hơn thế nữa, khi xây dựng bộ ba nhân vật nhiều hàm nghĩa như thế, và tuy đặt nhân vật Đức Phật ở vị thế trung tâm, nhưng tác giả vẫn không muốn tập trung ánh sáng chiếu rọi chỉ vào Đức Phật. Liên tục di chuyển góc nhìn, Đức Phật được nhìn từ nhân vật nàng Savitri, một cái nhìn dục lạc, trần thế, rồi chuyển sang góc nhìn thâm trầm của nhân vật Tôi, một cái nhìn như thể muốn cân bằng âm dương giữa Đức Phật và Savitri, nhằm tạo cho cuốn tiểu thuyết một từ trường thu hút độc giả, với sự mở ngỏ cố ý của tiểu thuyết.

Để làm gì nhỉ? Theo tôi, điều này có thể liên quan đến trăn trở của tác giả đối với văn hóa đọc hôm nay, nhất là văn hóa đọc tiểu thuyết của bạn đọc trẻ. Vì thế, qua cách “chừa lề” thật rộng rãi như thế, hồ như, tác giả đã tặng cho người đọc một cái nhìn dân chủ.

Đứng về phía người đọc, vốn là của một nền văn minh lúa nước lâu đời, từng tiếp thu Phật giáo ngay từ đầu công nguyên, từng có Luy Lâu, thủ phủ Phật giáo Việt Nam, từng có Phật tử đông hơn cả so với các tôn giáo khác đã nhập hòa với người Việt trong lịch sử, và hiện tại, Phật giáo vẫn đang sống hòa hợp với đời sống tâm linh của người Việt đương đại, thì cách giải thiêng triệt để hình ảnh Đức Phật chắc chắn không phải ý đồ tiểu thuyết của Hồ Anh Thái nhắm tới người đọc Việt và nói chung… Dân chủ, để mở, và đứng ở vị trí nhân vật Tôi (người kể chuyện), kề vai sát cánh cùng nhân vật công chúa Savitri và hậu duệ của nàng, một hướng dẫn viên du lịch xinh đẹp suốt chiều dài thời gian tiểu thuyết…, tất cả những động thái tiểu thuyết ấy của người viết chỉ cốt cho người đọc thấy: tất cả những gì thuộc về con người và ngay cả Đức Phật nữa, cũng không xa lạ với… người đọc. Đây mới chính là nội lực thâm sâu của người viết và dường như cũng là cách mà Hồ Anh Thái muốn người đọc thông minh chiêm nghiệm cuốn sách này chăng?
Nguyễn Thị Minh Thái

Nguồn: sachhay.com
 Bản để in
TỔ ĐÌNH KIM LIÊN